Có bao giờ bạn cảm thấy mình phải luôn tỏ ra mạnh mẽ? Có bao giờ bạn nhìn thấy những người thân yêu nhất của mình — những người được xã hội coi là kiên cường, là chỗ dựa — bỗng nhiên vỡ vụn trong một khoảnh khắc vô tình?
Chúng ta lớn lên trong một xã hội tôn sùng sự khắc kỷ. Chúng ta được dạy cách giấu đi những vết thương, ép bản thân phải mỉm cười, và tiến về phía trước. Nhưng trong cuốn sách The Pursuit of Perfect (Theo đuổi sự hoàn hảo), Tiến sĩ Tal Ben-Shahar đã chỉ ra một sự thật nghiệt ngã: Khi ta từ chối nỗi đau, ta cũng từ chối quyền được làm một con người trọn vẹn.
Hôm nay, tôi muốn kể cho bạn nghe hai câu chuyện ở hai đầu thế giới, nhưng lại gặp nhau ở cùng một vết cắt tâm lý, và cách mà chúng ta có thể bắt đầu chấp nhận con người thật của mình từ ngày hôm nay.
Phần 1: Hai câu chuyện, một vết thương xuyên thế hệ
Ký ức của Thầy Tal Ben-Shahar: “Chiến sĩ thì không khóc”
Năm 1973, chiến tranh Yom Kippur nổ ra tại Israel. Cậu bé Tal khi đó chứng kiến cha mình khoác lên bộ quân phục, vội vã thắt dây giày để ra trận. Cậu khóc nức nở vì sợ hãi, vì không muốn xa cha. Giữa những tiếng khóc ấy, người hàng xóm lớn tuổi bước đến và bảo: “Cháu có muốn làm chiến sĩ giống bố không? Chiến sĩ thì không khóc.”
Cậu bé Tal lập tức nín bặt. Câu nói ấy đã khóa chặt thế giới cảm xúc của ông suốt nhiều thập kỷ. Năm 1989, khi đứng trước người con gái mình yêu sau bao ngày xa cách, lòng đầy sóng gió và nước mắt chực trào, ông nhìn đi chỗ khác và chọn im lặng. Năm 1991, khi thất bại ở trận chung kết giải Squash quốc gia, ông cố tỏ ra bình thản, làm mọi thứ đúng mực như một cỗ máy. Cho đến khi bước ra xe, người bạn gái của ông bật khóc và nói: “Em khóc vì anh không chịu khóc”.
Tal nhận ra ông đã sống một cuộc đời của Người hoàn hảo (Perfectionist) về mặt cảm xúc: luôn kỳ vọng bản thân phải có một chuỗi cảm xúc tích cực hoặc kiên cường không đứt gãy, và coi bất kỳ sự yếu đuối nào cũng là một “thất bại”.
Ký ức của tôi: Giọt nước mắt thời bình của người cha
Khi đọc những trang sách ấy của thầy Tal, lồng ngực tôi thắt lại. Tôi nhìn thấy hình bóng cha mình trong đó.
Cha tôi không làm quân nhân như cha thầy Tal, nhưng ông là một người lính giao liên, chiến đấu bằng thông tin, bằng huyết mạch của chiến dịch. Có những năm tháng ông ở ngay trung tâm đầu tàu Hà Nội, có những ngày tháng ông lặn lội dưới lòng địa đạo Củ Chi bom cày đạn xới. Tôi may mắn được sinh ra và lớn lên trong thời bình, “lành lặn” và yên ấm.
Nhưng chiến tranh chưa bao giờ thực sự rời đi. Nó để lại những vết hằn sâu hoắm trong tâm lý mà thuở nhỏ tôi không thể gọi tên. Mỗi khi say, cha tôi thường khóc lóc. Trong cơn say, ông lặp đi lặp lại một câu nói vừa hạnh phúc vừa đau đớn: “Cha rất hạnh phúc vì các con được sinh ra lành lặn…”
Tôi chưa bao giờ quên. Cha tôi, và cả thế hệ của ông, đã phải đè nén biết bao nỗi sợ hãi, chứng kiến biết bao sự mất mát, đổ vỡ để đổi lấy hòa bình. Họ buộc phải “khóa” cảm xúc lại để sinh tồn. Và khi những chấn thương tâm lý ấy không được gọi tên, chúng vô tình truyền sang thế hệ sau.
Tôi đã từng sống những năm tháng đè nén chính mình. Tôi từng oán trách bản thân sao quá nhạy cảm, rồi quay sang oán trách những người thân yêu. Tôi cũng từng đóng vai một “người cứu hộ”, nhìn thấy sự đè nén của người khác, cổ vũ những người tôi yêu và những người yêu tôi hãy mở lòng ra, nhưng chính tôi lúc đó cũng chưa thực sự hiểu bản chất của dòng chảy cảm xúc này là gì.
Phần 2: Người hoàn hảo vs. Người tối ưu — Bạn có đang “từ chối” chính mình?
Thầy Tal Ben-Shahar đã vẽ ra một ranh giới rất rõ ràng giữa hai cách chúng ta đối xử với cảm xúc của mình:
| Người hoàn hảo (Perfectionist) | Người tối ưu (Optimalist) |
| Kỳ vọng: Cuộc sống là một chuỗi cảm xúc tích cực không đứt gãy (hoặc ngược lại, chìm đắm hoàn toàn vào vai nạn nhân đau khổ). | Kỳ vọng: Cuộc sống có thăng, có trầm, có lúc vui, lúc buồn và có cả những khoảng lặng. |
| Phản ứng với nỗi đau: Từ chối, kìm nén, coi lo âu, sợ hãi hay khóc lóc là sự “yếu kém” hoặc “thất bại”. | Phản ứng với nỗi đau: Chấp nhận cảm xúc đau đớn như một phần tất yếu của việc được sống (The permission to be human). |
| Hệ quả: Cảm xúc bị dồn nén lâu ngày dẫn đến hiện tượng “tự hủy hoại” (self-sabotage) hoặc tệ hơn là tê liệt cảm xúc (không còn khả năng cảm nhận được niềm vui thực sự). | Hệ quả: Dòng chảy cảm xúc thông suốt, giúp nuôi dưỡng lòng tự tôn vững chắc và có khả năng thấu cảm sâu sắc. |
Nhiều người trong chúng ta từ nhỏ đã bị lập trình bởi những câu nói: “Con trai không được khóc”, “Khóc lóc là yếu đuối”, “Có thế thôi mà cũng buồn”. Chúng ta vô tình học cách từ chối những cảm xúc tiêu cực.
Nhưng sự thật là: Hệ thống cảm xúc của chúng ta không có màng lọc chọn lọc. Khi bạn cố gắng chặn đứng nỗi buồn, bạn cũng vô tình chặn đứng luôn khả năng cảm nhận niềm vui và hạnh phúc trọn vẹn.
Phần 3: Bài tập 3 phút cho bản thân — “Cho phép mình được làm người”
Để khép lại bài viết này, và để chúng ta không chỉ đọc rồi để đó, tôi muốn mời bạn cùng tôi thực hiện một bài tập ngắn ngay bây giờ. Hãy tìm một không gian yên tĩnh, chuẩn bị một cuốn sổ, một cây bút (hoặc chỉ cần nhắm mắt lại và trò chuyện với chính mình).
Bước 1: Gọi tên và Chấp nhận (1 phút)
Hãy nghĩ về một cảm xúc “tiêu cực” mà bạn đang cố né tránh gần đây (sự mệt mỏi, nỗi sợ thất bại, sự bất an về tương lai, hoặc một nỗi uất ức chưa nguôi).
- Đặt tay lên ngực và nói thành tiếng hoặc nói thầm: “Ngay lúc này, tôi đang cảm thấy [tên cảm xúc]. Và việc cảm thấy như vậy là hoàn toàn bình thường.”
- Nói lên câu này: “It’s OK to feel” (Cảm thấy như vậy là ổn rồi).
Bước 2: Tái trải nghiệm bằng lòng biết ơn sâu (2 phút)
Người tối ưu không biết ơn một cách hời hợt. Hãy viết xuống hoặc nghĩ về một khoảnh khắc bình yên nhỏ bé nhất trong ngày hôm nay của bạn (tiếng mưa rơi, một ngụm nước ấm, ánh mắt của người thương, hay chỉ là một hơi thở nhẹ nhõm).
- Đừng chỉ liệt kê. Hãy tái trải nghiệm (re-experience) nó: Lúc đó bạn cảm thấy cơ thể mình thư giãn ra sao? Bạn có mỉm cười không?
- Hãy để bộ não của bạn ngừng suy nghĩ và để con tim cảm nhận cảm xúc đó.
Lời kết
Hành trình giải phóng bản thân khỏi sự đè nén không phải là chuyện ngày một ngày hai. Và tôi cũng đã đè nén cảm xúc của mình trong hơn 30 năm qua. Đó là một chặng đường dài đầy những bước tiến và cả những lúc lùi lại. Nhưng bước đi đầu tiên luôn là bước đi quan trọng nhất: Cho phép mình được yếu đuối khi cần, cho phép mình được khóc, và cho phép mình được làm một con người thực sự.
Cha của tôi, thầy Tal, và chính chúng ta — tất cả đều xứng đáng được hạ gánh nặngxuống, ôm lấy những vết thương của quá khứ, và mỉm cười với bản thân của hiện tại.
Hôm nay, bạn đã sẵn sàng cho phép mình được làm người chưa?
Nếu bài viết này chạm đến bạn, hãy chia sẻ nó với một người mà bạn biết rằng họ cũng đang cố gắng mạnh mẽ mỗi ngày. Cảm ơn bạn vì đã ở đây.
